Bộ GD&ĐT đề xuất cơ chế tài chính đột phá, ưu tiên đào tạo nhân lực chiến lược

Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa công bố dự thảo Nghị định quy định về tự chủ và cơ chế tài chính đối với giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp cùng chương trình trọng điểm quốc gia đào tạo tiến sĩ toàn thời gian. Đây được xem là một trong những bước đi đáng chú ý nhằm tạo đột phá trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn mới.

Dự thảo Nghị định được xây dựng trên cơ sở cụ thể hóa Nghị quyết số 248/2025/QH15 của Quốc hội và các quy định mới của Luật Giáo dục đại học (sửa đổi), Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) năm 2025. Điểm nổi bật là việc chuyển mạnh cơ chế phân bổ ngân sách từ “bình quân” sang đánh giá theo sứ mạng, chất lượng và hiệu quả đào tạo của từng cơ sở giáo dục.

Mở rộng quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục

Một trong những nội dung cốt lõi của dự thảo là trao quyền tự chủ toàn diện hơn cho các cơ sở giáo dục, bao gồm tự chủ về học thuật, nghiên cứu khoa học, tổ chức nhân sự, hợp tác quốc tế, tài chính và đầu tư.

Dự thảo lần này hướng đến trao quyền tự chủ nhiều hơn cho các cơ sở giáo dục nhưng đi đôi với trách nhiệm giải trình.

Theo định hướng mới, quyền tự chủ không còn phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng tự bảo đảm tài chính như trước đây. Điều này được kỳ vọng sẽ tháo gỡ nhiều rào cản cho các cơ sở giáo dục, đặc biệt là những đơn vị đang đảm nhận đào tạo các ngành chiến lược hoặc lĩnh vực khó thu hút người học nhưng xã hội có nhu cầu lớn.

Đáng chú ý, người đứng đầu cơ sở giáo dục sẽ được chủ động quyết định việc sử dụng nguồn kinh phí đặt hàng hoặc giao nhiệm vụ để phục vụ đào tạo, nghiên cứu khoa học và phát triển nhà trường. Các khoản chi có thể bao gồm tiền lương, thuê chuyên gia, hoạt động chuyên môn, dịch vụ quản lý và các chi phí cần thiết khác theo quy chế nội bộ.
Tuy nhiên, cùng với việc mở rộng quyền hạn, dự thảo cũng nhấn mạnh yêu cầu về công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình đối với người học và xã hội.

Đổi mới phân bổ ngân sách, ưu tiên ngành chiến lược

Dự thảo Nghị định đưa ra cơ chế phân loại cơ sở giáo dục theo hai nhóm: “bảo đảm chi thường xuyên” và “chưa tự bảo đảm chi thường xuyên”, qua đó tạo cơ sở để phân bổ nguồn lực phù hợp với đặc thù từng đơn vị.

Điểm mới đáng chú ý là ngân sách nhà nước sẽ ưu tiên đặt hàng, giao nhiệm vụ đối với các ngành, nghề then chốt, công nghệ lõi, công nghệ chiến lược và các lĩnh vực có vai trò dẫn dắt tăng trưởng kinh tế. Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy đầu tư cho giáo dục, từ hỗ trợ dàn trải sang tập trung vào hiệu quả đầu ra và nhu cầu phát triển đất nước.

Không chỉ giáo dục đại học, khối giáo dục nghề nghiệp cũng được đặt vào trung tâm của chiến lược phát triển nhân lực quốc gia. Dự thảo nhấn mạnh yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao phục vụ các ngành công nghiệp trọng điểm, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số.
Bên cạnh đó, nhiều chính sách hỗ trợ người học tiếp tục được đề xuất như học bổng, miễn giảm học phí cho các nhóm ngành sư phạm, khoa học cơ bản, nghệ thuật, thể thao, ngành nghề đặc thù hoặc khó tuyển sinh nhưng cần thiết cho phát triển kinh tế – xã hội.

Thúc đẩy đào tạo tiến sĩ gắn với khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo

Lần đầu tiên, dự thảo Nghị định đề xuất triển khai chương trình trọng điểm quốc gia đào tạo tiến sĩ toàn thời gian nhằm tạo nguồn nhân lực nghiên cứu trình độ cao cho các lĩnh vực chiến lược.

Theo đó, nghiên cứu sinh theo học các ngành thuộc chương trình trọng điểm quốc gia hoặc tại các cơ sở giáo dục đại học trọng điểm sẽ được hưởng cơ chế hỗ trợ từ ngân sách nhà nước. Chương trình áp dụng hình thức đào tạo chính quy, tập trung toàn thời gian và gắn trực tiếp với nhiệm vụ khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Giới chuyên gia đánh giá, định hướng này cho thấy sự chuyển dịch mạnh mẽ từ đào tạo tiến sĩ thiên về lý thuyết sang mô hình nghiên cứu thực chất, phục vụ trực tiếp nhu cầu phát triển kinh tế – xã hội và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tuy nhiên, để bảo đảm hiệu quả đầu tư, dự thảo quy định nghiên cứu sinh tham gia chương trình sẽ không đồng thời hưởng các chính sách hỗ trợ khác từ ngân sách nhà nước, trừ trường hợp có quy định riêng.

Trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cấp thiết về nhân lực chất lượng cao, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, dự thảo Nghị định được kỳ vọng sẽ tạo ra cú hích lớn đối với hệ thống giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp.

Nhiều chuyên gia cho rằng nếu được triển khai đồng bộ, cơ chế mới sẽ góp phần thay đổi tư duy quản trị giáo dục, thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh giữa các cơ sở đào tạo, đồng thời tạo điều kiện để hình thành đội ngũ chuyên gia, kỹ sư, nhà khoa học có trình độ cao phục vụ chiến lược phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong những thập niên tới./.

Thanh Quang

Bài liên quan