“Lệch pha” đào tạo nghề: Điểm nghẽn kéo dài và yêu cầu chuyển từ kết nối sang đồng kiến tạo

“Lệch pha” giữa đào tạo và nhu cầu doanh nghiệp không còn là cảnh báo, mà đã trở thành điểm nghẽn kéo dài của giáo dục nghề nghiệp (GDNN).

Trong khi hệ thống GDNN được kỳ vọng cung ứng nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao, thực tế cho thấy khoảng cách giữa nhà trường và thị trường lao động vẫn tồn tại dai dẳng. Nhiều hoạt động kết nối, tọa đàm, thúc đẩy chuyển đổi số đã được triển khai, nhưng như các ý kiến từ nhà trường, doanh nghiệp và hiệp hội chỉ ra, vấn đề không nằm ở việc “có kết nối hay không”, mà ở chỗ kết nối đó chưa đi đến thực chất và chưa ràng buộc trách nhiệm.

Khoảng cách bắt đầu từ cách tiếp cận đào tạo

Từ góc nhìn kết nối hệ thống, ông Tô Xuân Giao – Phó chủ tịch Hiệp hội GDNN Việt Nam, Phó trưởng Đại diện VP Hiệp hội GDNN Việt Nam tại TP.HCM, Trưởng Ban kết nối hợp tác Trường – Ngành, cho rằng “lệch pha” đang trở nên rõ nét hơn khi yêu cầu của nền sản xuất hiện đại thay đổi nhanh, trong khi đào tạo chưa theo kịp.

Sinh viên thực hành tại xưởng nhưng vẫn còn khoảng cách với dây chuyền sản xuất thực tế tại doanh nghiệp. (ảnh minh hoạ)

Theo ông Giao, điểm cốt lõi không chỉ nằm ở chương trình, mà ở cách tiếp cận đào tạo: “Nhiều cán bộ, giảng viên chưa đi sâu sát doanh nghiệp, thiếu trải nghiệm trực tiếp với dây chuyền sản xuất hiện đại. Một số ngành nghề đào tạo còn xa thực tế, chưa bám sát nhu cầu thị trường. Việc xây dựng chương trình với doanh nghiệp chưa chủ động, chủ yếu phụ thuộc vào đặt hàng”.

Đáng chú ý, dù Luật GDNN đã mở cơ chế cho doanh nghiệp tham gia đào tạo, nhưng thiếu hướng dẫn cụ thể, khiến chính sách chưa thực sự đi vào cuộc sống, ông Giao nhấn mạnh.

Ở góc độ cơ sở đào tạo, TS. Phạm Quang Huy – Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp cũng thẳng thắn nhìn nhận: ”Chương trình đào tạo dù được cập nhật định kỳ 2 – 3 năm/lần, nhưng vẫn “chưa theo kịp nhu cầu doanh nghiệp”, do độ trễ cơ chế và thiếu thông tin dự báo dài hạn”.

Theo ông Huy, điểm yếu lớn nhất hiện nay là mức độ gắn kết giữa đào tạo và môi trường làm việc thực tế chưa đủ sâu và chưa mang tính hệ thống.

Doanh nghiệp đo “lệch pha” bằng chi phí và hiệu quả

Nếu từ phía nhà trường, vấn đề nằm ở chương trình và cách tiếp cận, thì từ phía doanh nghiệp, khoảng cách này được đo bằng chi phí và hiệu quả sử dụng lao động.

Doanh nghiệp cần lao động “làm được việc ngay”, trong khi nhiều sinh viên vẫn phải đào tạo lại sau tuyển dụng. (ảnh Tập đoàn Đèo Cả).

Ông Hồ Đắc Đăng Khoa – Tập đoàn Đèo Cả, cho biết doanh nghiệp có nhu cầu lớn ở hầu hết các vị trí kỹ thuật, từ công nhân đến kỹ sư. Tuy nhiên, phần lớn lao động mới tốt nghiệp vẫn phải đào tạo lại. “Khoảng 20% – 50% chi phí lương năm đầu của một lao động mới tốt nghiệp phải dành cho đào tạo lại.” Chi phí này khiến doanh nghiệp có xu hướng ưu tiên tuyển người có thể làm việc ngay.

Dù vậy, doanh nghiệp không đứng ngoài. Theo ông Khoa, doanh nghiệp sẵn sàng tham gia sâu nếu được đồng hành từ đầu vào, từ góp ý chương trình, tham gia giảng dạy đến tuyển dụng sớm. Vấn đề đặt ra không phải là doanh nghiệp thiếu trách nhiệm, mà là cơ chế hiện hành chưa đủ hấp dẫn và chưa phân bổ rõ lợi ích.

Hợp tác nhiều, nhưng thiếu chiều sâu và tính hệ thống

Một điểm chung được nêu ra từ các cơ sở đào tạo là: hợp tác đã được triển khai, nhưng chưa đồng bộ và thiếu chiều sâu.

Hoạt động thực tập tại doanh nghiệp chưa đồng bộ, còn “lệch pha” so với nội dung đào tạo trong nhà trường. (ảnh minh hoạ).

TS.Nguyễn Minh Quân – Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Nghề Kiên Giang, cho biết phần lớn hợp tác hiện nay mới dừng ở thực tập. Việc đưa doanh nghiệp tham gia giảng dạy hoặc triển khai các module đào tạo tại doanh nghiệp còn rất hạn chế do khác biệt về thiết bị, nhân lực và điều kiện vận hành.

Thực tế, trong cùng một đợt thực tập, sinh viên có thể đảm nhiệm những công việc khác nhau, không hoàn toàn trùng với chuyên môn đào tạo, phản ánh rõ độ vênh giữa nhà trường và sản xuất.

Ở một góc nhìn khác, TS. Nguyễn Thanh Sang – Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Nghề Bạc Liêu chỉ ra một nghịch lý: “Doanh nghiệp ưu tiên tiến độ và hiệu quả sản xuất, trong khi nhà trường ưu tiên chuẩn đầu ra và chất lượng đào tạo. Sự khác biệt mục tiêu này khiến quá trình phối hợp khó đạt sự đồng thuận”.

Bên cạnh đó, rào cản tài chính cũng rất rõ, doanh nghiệp chưa thấy lợi ích kinh tế trực tiếp từ đào tạo dài hạn, trong khi nhà trường bị giới hạn cơ chế chi tiêu nên khó thu hút chuyên gia doanh nghiệp tham gia. Ông Sang thẳng thắng nhìn nhận.

Các ý kiến, dù đến từ những góc nhìn khác nhau, đều hội tụ vào một thực tế: “lệch pha” không phải là vấn đề đơn lẻ, mà là kết quả của ba lớp rào cản chồng lên nhau.

Thứ nhất, rào cản cơ chế – chính sách, cơ chế đã mở nhưng thiếu hướng dẫn cụ thể; chính sách ưu đãi chưa đủ mạnh để tạo động lực cho doanh nghiệp tham gia sâu.

Thứ hai, rào cản về tư duy, doanh nghiệp ưu tiên tuyển người có sẵn kỹ năng; nhà trường chưa thực sự chủ động bám sát thị trường; xã hội vẫn chưa nhìn nhận đầy đủ giá trị của học nghề.

Thứ ba, rào cản về nguồn lực và năng lực thực thi, doanh nghiệp nhỏ chiếm đa số, khó đầu tư dài hạn; thiết bị đào tạo chưa theo kịp công nghệ sản xuất; giảng viên thiếu trải nghiệm thực tế; năng lực tiếp nhận thực tập của doanh nghiệp còn hạn chế.

Từ kết nối hình thức đến yêu cầu “đồng kiến tạo” thực chất

Dù còn nhiều rào cản, các bên đều thống nhất: liên kết là con đường duy nhất để giải bài toán “lệch pha”. Nhưng liên kết theo kiểu hình thức sẽ không còn đủ.

Kết nối nhà trường – doanh nghiệp đang được thúc đẩy, nhưng cần chuyển từ hình thức sang hợp tác thực chất.

Theo ông Tô Xuân Giao, cần chuyển sang mô hình hợp tác thực chất hơn. Doanh nghiệp cần tham gia xây dựng chương trình ngay từ đầu. Đào tạo theo đặt hàng, có cam kết đầu ra và hỗ trợ tài chính. Đưa môi trường sản xuất vào nhà trường, hình thành “xưởng học như doanh nghiệp”

Đặc biệt, chuyển đổi số được xem là đòn bẩy quan trọng, giúp: Dùng chung học liệu số, mô hình 3D, dữ liệu đào tạo; giảm chi phí, tăng tính thực tiễn và rút ngắn khoảng cách giữa học và làm.

Ở góc độ nhà trường, mô hình “đào tạo kép” đang được thúc đẩy, với sự tham gia xuyên suốt của doanh nghiệp từ đào tạo đến sử dụng lao động.

Về phía doanh nghiệp, giải pháp cũng đã rõ: chủ động đặt hàng, xác định chuẩn đầu ra và tham gia trực tiếp vào quá trình đào tạo.

Khi trách nhiệm chưa ràng buộc, “lệch pha” còn lặp lại

“Lệch pha” giờ đây không còn là vấn đề nhận thức, mà là bài toán thực thi. Khi nhà trường chưa đủ linh hoạt, doanh nghiệp chưa đủ động lực, và cơ chế chưa đủ mạnh để ràng buộc trách nhiệm, thì mọi nỗ lực kết nối vẫn dễ dừng ở hình thức.

Điều cần lúc này không chỉ là thêm hội thảo hay ký kết hợp tác, mà là một bước chuyển rõ ràng, từ kết nối sang đồng kiến tạo, từ tự nguyện sang ràng buộc lợi ích và trách nhiệm.

Nếu không có sự chuyển dịch này, “lệch pha” sẽ còn tiếp tục lặp lại không chỉ trong đào tạo, mà ngay trong chính cách các bên đang phối hợp với nhau./.

Thanh Quang

Bài liên quan