Hotline: 
Một trong những ngộ nhận phổ biến về trí tuệ nhân tạo là cho rằng AI sẽ giúp con người “nhàn hơn”. Thực tế đang diễn ra theo chiều ngược lại.
AI làm giảm đáng kể khối lượng công việc mang tính lặp lại, nhưng đồng thời làm gia tăng đáng kể trách nhiệm chuyên môn của con người. Khi kết quả được tạo ra nhanh hơn, rủi ro từ sai sót cũng tăng theo, và người chịu trách nhiệm cuối cùng vẫn luôn là con người, không phải thuật toán.
Trong kỷ nguyên AI, câu hỏi quan trọng của nghề nghiệp không còn nằm ở việc AI có thể làm được gì, mà ở chỗ con người chịu trách nhiệm đến đâu khi làm việc cùng AI. Sự dịch chuyển này không diễn ra đồng thời ở mọi nơi, nhưng đang dần tái định hình lao động trí óc theo hướng đòi hỏi nhiều năng lực hơn và trách nhiệm lớn hơn.
Nghịch lý của lao động trí óc khi AI trở nên phổ biến
AI giúp công việc diễn ra nhanh hơn, dễ hơn và rẻ hơn. Những sản phẩm từng cần nhiều ngày hoặc nhiều người thực hiện nay có thể được tạo ra chỉ trong vài phút. Tuy nhiên, chính sự “dễ dàng” này lại làm thay đổi căn bản cách đánh giá về giá trị nghề nghiệp. Khi tốc độ không còn là lợi thế cạnh tranh, câu hỏi đặt ra không còn là “làm nhanh đến đâu”, mà là “làm đúng đến đâu”.
Sai sót trong môi trường có AI không đơn thuần là lỗi kỹ thuật. Một văn bản sai, một phân tích thiếu bối cảnh hay một quyết định dựa trên dữ liệu không được kiểm chứng có thể kéo theo hệ quả pháp lý, tổn hại uy tín cá nhân và ảnh hưởng tới tổ chức. Trong khi đó, AI không có nghĩa vụ giải trình, không chịu trách nhiệm pháp lý và cũng không đứng ra chịu hậu quả thay con người.
Nghịch lý của lao động trí óc trong giai đoạn này nằm ở chỗ: công nghệ AI càng phát triển, trách nhiệm của con người càng trở nên rõ ràng và không thể chuyển giao. Điều này buộc mỗi cá nhân phải cẩn trọng hơn trong cách thực hiện công việc và trong từng quyết định có sự tham gia của AI.
Khi AI làm thay phần việc kỹ thuật
Ở những công việc thiên về xử lý văn bản, số liệu và quy trình, AI đang làm thay phần lớn các tác vụ kỹ thuật. Soạn thảo văn bản, tổng hợp dữ liệu, hoàn thiện báo cáo được thực hiện nhanh hơn và nhất quán hơn. Điều này mang lại lợi ích rõ rệt về hiệu suất và chi phí.
Tuy nhiên, chính sự thay đổi này đang làm dịch chuyển giá trị nghề nghiệp trong nhiều lĩnh vực. AI có thể tạo ra đầu ra trông “đúng chuẩn”, nhưng không hiểu đầy đủ bối cảnh tổ chức, mục tiêu chiến lược hay những yếu tố nhạy cảm về chính sách, con người và văn hóa. Nếu người lao động chỉ đóng vai trò chuyển yêu cầu cho AI và chấp nhận kết quả một cách thụ động, giá trị nghề nghiệp sẽ nhanh chóng suy giảm, đến mức trở nên dễ bị thay thế.
Ngược lại, những người biết tổ chức thông tin, đặt yêu cầu đúng, kiểm soát chất lượng đầu ra và chịu trách nhiệm về nội dung cuối cùng lại trở nên quan trọng hơn. người lao động không còn – và cũng không nên – được đánh giá bởi số lượng sản phẩm tạo ra, mà bởi khả năng định hướng, kiểm soát và bảo đảm độ tin cậy của sản phẩm.
Khi quyết định gắn với trách nhiệm pháp lý, đạo đức và con người
Khi AI được sử dụng trong các công việc gắn với nghĩa vụ pháp lý, tài chính hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến con người, vấn đề trách nhiệm trở thành yêu cầu then chốt. AI có thể hỗ trợ phân tích, phát hiện bất thường và gợi ý phương án, nhưng không phải là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý khi sai sót xảy ra.
Trong bối cảnh này, vai trò của con người dịch chuyển rõ rệt: từ người trực tiếp thực hiện sang người kiểm soát, phán đoán và giải trình. Trách nhiệm nghề nghiệp không giảm đi, mà còn trở nên nặng nề hơn, bởi người lao động không chỉ cần tránh những sai sót truyền thống, mà còn phải nhận diện các rủi ro phát sinh từ chính cách sử dụng AI: dữ liệu đầu vào không đầy đủ, bối cảnh bị giản lược hoặc nguy cơ mất kiểm soát công cụ trong quá trình làm việc
Yêu cầu trách nhiệm này thể hiện rõ nhất trong lĩnh vực y tế – nơi AI có tiềm năng hỗ trợ rất lớn nhưng cũng là nơi không được phép sai. AI có thể hỗ trợ phân tích hình ảnh trong chẩn đoán, cảnh báo sớm nguy cơ và tối ưu hóa quy trình điều trị…, nhưng mọi quyết định y khoa đều gắn trực tiếp với sức khỏe và tính mạng con người. Trong y tế, AI không thể được sử dụng theo logic “thử – sai” phổ biến ở các lĩnh vực khác. Mọi hệ thống AI chỉ có giá trị khi được huấn luyện trên dữ liệu bệnh nhân và phương pháp điều trị đã được kiểm chứng và thẩm định, được thử nghiệm trong môi trường kiểm soát và luôn đặt dưới sự giám sát của con người. Từ lĩnh vực y tế, có thể thấy rõ một nguyên tắc mang tính phổ quát: trách nhiệm không phải là thứ có thể ủy quyền cho AI, đặc biệt trong những lĩnh vực nhạy cảm.
Giá trị nghề nghiệp trong kỷ nguyên AI
Trí tuệ nhân tạo không tạo ra một tương lai nơi con người có thể đứng ngoài vai trò chịu trách nhiệm. Ngược lại, nó buộc trách nhiệm nghề nghiệp phải được đặt ở vị trí trung tâm, rõ ràng hơn và không thể chuyển giao cho công cụ. Khi AI ngày càng được tích hợp sâu vào công việc, giá trị của người làm nghề không còn nằm ở tốc độ hay số lượng sản phẩm tạo ra, mà ở khả năng hiểu công cụ, kiểm soát cách công cụ được sử dụng và chịu trách nhiệm đối với kết quả cuối cùng.
Trong thời đại AI, người bị thay thế không phải là người sử dụng ít công nghệ, mà là người sử dụng công nghệ mà không làm chủ được nó. Việc né tránh trách nhiệm, phó mặc phán đoán cho công cụ hoặc để AI dẫn dắt quyết định chỉ làm rủi ro trở nên khó kiểm soát hơn. Ngược lại, những người biết làm việc cùng AI như một phần của quy trình chuyên môn – sử dụng nhiều hơn, nhưng có giới hạn, có kiểm soát và có trách nhiệm – sẽ không chỉ duy trì được giá trị nghề nghiệp, mà còn có khả năng đảm nhiệm vai trò ở cấp độ cao hơn. AI có thể giúp tăng tốc công việc, nhưng giá trị nghề nghiệp chỉ được xác lập khi người lao động thực sự làm chủ công cụ và sẵn sàng chịu trách nhiệm đối với mọi quyết định có sự tham gia của AI.
Anh Dũng
Bài liên quan
Bình luận đã đóng.