Hotline: 
Đề xuất mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc sang người làm việc trên nền tảng số đang được Quốc hội xem xét, mở ra hướng tiếp cận an sinh cho lực lượng lao động ngày càng đông trong nền kinh tế số. Tuy nhiên, để chính sách đi vào cuộc sống, cần làm rõ ai phải tham gia, căn cứ đóng như thế nào và doanh nghiệp nền tảng có trách nhiệm đến đâu.
Lấp khoảng trống an sinh của lao động nền tảng số
Sáng 21/10, Quốc hội nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội. Một trong những nội dung đáng chú ý là đề xuất mở rộng diện tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số và một số nhóm có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên.
Theo phương án Chính phủ trình, căn cứ điều kiện phát triển kinh tế – xã hội trong từng thời kỳ, Chính phủ sẽ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc mở rộng đối tượng tham gia. Dự thảo chưa xác định cụ thể những nhóm lao động nền tảng nào phải đóng BHXH bắt buộc và thời điểm áp dụng, mà giao các cơ quan tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện tiêu chí và lộ trình thực hiện.
Ủy ban Văn hóa và Xã hội cơ bản tán thành về nguyên tắc mở rộng diện bao phủ, nhưng cho rằng nhóm đối tượng được đề xuất có phạm vi rộng, cần được đánh giá tác động kỹ lưỡng để bảo đảm tính khả thi. Cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ đối tượng và thời điểm triển khai ngay trong quá trình hoàn thiện dự thảo.
Đằng sau đề xuất này là một thay đổi đáng kể của thị trường lao động. Cùng với mô hình việc làm truyền thống, các công việc được kết nối qua ứng dụng và nền tảng số ngày càng phổ biến, từ vận tải, giao hàng đến một số dịch vụ trực tuyến khác.
Những người lao động này có thể chủ động lựa chọn thời gian làm việc, kết hợp nhiều nguồn thu nhập và linh hoạt trong cách thức cung cấp dịch vụ. Nhưng sự linh hoạt đó cũng khiến quan hệ giữa người lao động, doanh nghiệp nền tảng và khách hàng trở nên phức tạp hơn so với mô hình lao động có hợp đồng truyền thống.
Khi bị ốm đau, gặp tai nạn hoặc đến tuổi nghỉ hưu, người làm việc trên nền tảng số vẫn có nhu cầu được bảo vệ trước những rủi ro tương tự người lao động khác. Nếu không tham gia một hình thức bảo hiểm phù hợp, họ có thể phải tự gánh phần lớn chi phí và nguy cơ mất thu nhập.
Vì vậy, mở rộng diện bao phủ BHXH không chỉ là câu chuyện bổ sung thêm một nhóm đối tượng vào luật. Đây còn là yêu cầu thích ứng của hệ thống an sinh trước sự thay đổi của cách thức tổ chức việc làm.
Xác định đúng đối tượng trước khi quy định nghĩa vụ
Khó khăn đầu tiên nằm ở việc xác định ai thực sự thuộc diện tham gia bắt buộc.
Không phải tất cả những người sử dụng nền tảng số để kiếm tiền đều có tình trạng việc làm giống nhau. Có người làm tài xế hoặc giao hàng gần như toàn thời gian, phụ thuộc đáng kể vào nguồn thu từ ứng dụng. Có người chỉ nhận chuyến vào buổi tối hoặc cuối tuần để tăng thêm thu nhập. Cũng có người đồng thời làm việc trên nhiều nền tảng hoặc kết hợp công việc trực tuyến với nghề nghiệp khác.
Nếu chỉ căn cứ vào việc một cá nhân có tài khoản trên ứng dụng, phạm vi áp dụng có thể quá rộng và không phản ánh đúng mức độ tham gia lao động. Ngược lại, nếu quy định tiêu chí quá hẹp, những người thực sự phụ thuộc vào công việc nền tảng có thể tiếp tục nằm ngoài mạng lưới an sinh.
Do đó, chính sách cần xây dựng tiêu chí nhận diện có thể kiểm chứng, chẳng hạn dựa trên mức độ thường xuyên của hoạt động, thời gian làm việc, thu nhập từ nền tảng và đặc điểm quan hệ giữa các bên. Các tiêu chí này cần được thiết kế phù hợp với từng loại hình việc làm, tránh áp dụng một công thức cứng nhắc cho tất cả.
Một vấn đề khác là khái niệm thu nhập ổn định, thường xuyên. Đối với người làm công ăn lương, tiền lương thường được xác định theo tháng hoặc theo kỳ trả lương. Với lao động nền tảng, thu nhập có thể thay đổi theo số chuyến, thời điểm hoạt động, nhu cầu thị trường, tiền thưởng và các khoản khấu trừ.
Nếu chưa làm rõ cách xác định thu nhập, người lao động khó biết mình có thuộc diện bắt buộc hay không, trong khi cơ quan quản lý cũng khó kiểm tra việc thực hiện nghĩa vụ.
Chính vì vậy, việc mở rộng đối tượng cần đi cùng quy định rõ ràng về tiêu chí tham gia, căn cứ đóng, phương thức thu nộp và cơ chế điều chỉnh khi thu nhập biến động.
Ai đóng, đóng trên khoản thu nhập nào?
Đây là một trong những câu hỏi cốt lõi đối với tính khả thi của chính sách.
Với quan hệ lao động truyền thống, trách nhiệm đóng BHXH được xác định theo quy định pháp luật và gắn với vai trò của người sử dụng lao động, người lao động. Nhưng với lao động nền tảng, mối quan hệ giữa các bên có thể không được xác lập theo cùng một cách thức.
Nếu yêu cầu người lao động tự thực hiện toàn bộ nghĩa vụ, chính sách có nguy cơ tạo thêm gánh nặng hành chính và tài chính cho những người có thu nhập thấp hoặc không đều. Nếu giao doanh nghiệp nền tảng khấu trừ, nộp thay hoặc chia sẻ dữ liệu, pháp luật cần xác định rõ trách nhiệm, quy trình và giới hạn nghĩa vụ của doanh nghiệp.
Trong thảo luận tại Quốc hội, một số ý kiến đề nghị làm rõ trách nhiệm của nền tảng số trong đăng ký, khấu trừ, nộp tiền và cung cấp dữ liệu thu nhập; đồng thời nghiên cứu căn cứ đóng phù hợp, có tính đến chi phí phương tiện và công cụ lao động của người làm việc. Một số đại biểu cũng gợi ý nghiên cứu lộ trình từ năm 2028 để có thời gian hoàn thiện quy định và kết nối dữ liệu giữa cơ quan BHXH, cơ quan thuế với các nền tảng số. Đây là những ý kiến đề xuất, chưa phải mốc áp dụng chính thức.
Vấn đề căn cứ đóng đặc biệt quan trọng với tài xế công nghệ và người giao hàng. Khoản tiền hiển thị trên ứng dụng chưa chắc là thu nhập thực tế còn lại sau khi trừ chi phí xăng xe, bảo dưỡng, khấu hao phương tiện, điện thoại và các khoản chi cần thiết khác.
Nếu căn cứ đóng không phản ánh phù hợp đặc điểm công việc, mức đóng có thể trở nên quá nặng đối với người lao động. Nhưng nếu căn cứ quá thấp hoặc khó xác minh, mức đóng có thể không tương xứng với khả năng đóng góp và mục tiêu bảo đảm quyền lợi dài hạn.
Chính sách vì vậy cần cân bằng ba yêu cầu: bảo vệ người lao động, bảo đảm tính khả thi cho doanh nghiệp và duy trì sự công bằng trong hệ thống BHXH. Cơ chế đóng cũng cần đủ linh hoạt để xử lý trường hợp một người làm việc trên nhiều nền tảng, thu nhập theo mùa vụ hoặc chỉ hoạt động trong một số tháng.
Mở rộng bao phủ phải đi cùng quyền lợi thực chất
Một chính sách BHXH bắt buộc chỉ tạo được sự đồng thuận bền vững khi người tham gia hiểu rõ nghĩa vụ và thấy được giá trị bảo vệ mà mình nhận được.
Đối với lao động nền tảng, việc tham gia BHXH có thể góp phần tạo nền tảng thu nhập khi về già và bảo đảm các quyền lợi theo chế độ, điều kiện mà pháp luật quy định. Tuy nhiên, quyền lợi cụ thể phụ thuộc vào phạm vi tham gia, thời gian đóng, mức đóng và quy định áp dụng đối với từng chế độ.
Do đó, cơ quan xây dựng chính sách cần truyền thông rõ ràng về những quyền lợi được hưởng, điều kiện hưởng và cách tính chế độ. Không nên chỉ nhấn mạnh nghĩa vụ đóng mà thiếu thông tin về giá trị an sinh trong ngắn hạn và dài hạn.
Mặt khác, việc tham gia BHXH bắt buộc không thể thay thế mọi cơ chế bảo vệ người lao động. Những vấn đề như an toàn lao động, trách nhiệm khi xảy ra tai nạn, minh bạch trong phân phối công việc, cơ chế khiếu nại và giải quyết tranh chấp vẫn cần được xử lý trong khuôn khổ pháp luật phù hợp.
Với doanh nghiệp nền tảng, nghĩa vụ chia sẻ dữ liệu và phối hợp thực hiện chính sách cần được xác định rõ, tránh tình trạng người lao động phải tự xoay xở giữa nhiều đầu mối. Cơ chế giám sát cũng cần ngăn ngừa việc sử dụng hình thức hợp đồng hoặc cách tổ chức công việc để né tránh nghĩa vụ nếu trên thực tế quan hệ giữa các bên thuộc trường hợp pháp luật quy định phải thực hiện.
Đối với cơ quan quản lý, thách thức là tổ chức thực hiện sao cho thủ tục đơn giản, chi phí tuân thủ hợp lý và dữ liệu được bảo vệ. Việc kết nối dữ liệu BHXH, thuế và nền tảng số có thể giúp xác định thu nhập, giảm hồ sơ giấy và hạn chế tình trạng kê khai thiếu. Tuy nhiên, chia sẻ dữ liệu cần có căn cứ pháp lý, giới hạn mục đích sử dụng và cơ chế bảo mật phù hợp.
Lộ trình thận trọng để chính sách có thể đi vào cuộc sống
Mở rộng BHXH bắt buộc cho lao động nền tảng số là một hướng đi gắn với yêu cầu tăng độ bao phủ an sinh trong nền kinh tế đang chuyển đổi. Nhưng để tránh phát sinh tranh chấp hoặc nghĩa vụ khó thực hiện, quá trình thiết kế chính sách cần bắt đầu bằng việc xác định rõ nhóm đối tượng và đánh giá tác động.
Trước hết, cần phân loại những nhóm lao động có đặc điểm khác nhau thay vì coi toàn bộ người làm việc qua nền tảng là một nhóm đồng nhất. Tiếp đó, cần làm rõ trách nhiệm đóng góp của từng bên, phương pháp xác định thu nhập và cơ chế xử lý khi một người làm việc trên nhiều ứng dụng.
Cùng với đó, cơ quan quản lý cần thử nghiệm quy trình kết nối dữ liệu, hoàn thiện hướng dẫn và tăng cường đối thoại với người lao động, doanh nghiệp nền tảng, tổ chức đại diện người lao động và các chuyên gia. Lộ trình thực hiện cần được công bố rõ để các bên có thời gian chuẩn bị, đồng thời phải có cơ chế đánh giá và điều chỉnh khi xuất hiện vướng mắc.
Quan trọng hơn, kết quả chính sách không nên chỉ đo bằng số người được đưa vào diện tham gia. Cần theo dõi cả khả năng duy trì đóng góp, mức độ tuân thủ của các bên, chi phí thực hiện, chất lượng giải quyết chế độ và sự hài lòng của người lao động.
Ở thời điểm Quốc hội đang xem xét dự thảo, đề xuất mở rộng BHXH bắt buộc đối với lao động nền tảng số vẫn đang trong quá trình hoàn thiện, chưa phải quy định đã có hiệu lực. Những câu hỏi về đối tượng, căn cứ đóng, trách nhiệm của nền tảng và thời điểm áp dụng cần tiếp tục được giải đáp trước khi triển khai.
Sự phát triển của kinh tế số đang làm thay đổi cách người dân tìm việc và tạo thu nhập. Hệ thống an sinh cũng cần thích ứng với thực tế đó, nhưng không thể chỉ mở rộng nghĩa vụ bằng một quy định chung. Điều quan trọng là xây dựng được cơ chế mà người lao động có thể thực hiện, doanh nghiệp có thể tuân thủ và cơ quan quản lý có thể giám sát minh bạch.
Mục tiêu cuối cùng không chỉ là đưa thêm lao động vào danh sách tham gia BHXH, mà là giúp họ có điểm tựa an sinh phù hợp với cách thức làm việc mới của nền kinh tế.
Phan Linh
Bài liên quan
Bình luận đã đóng.