Trí tuệ nhân tạo: Cơ hội đi tắt đón đầu trong một thế giới đang tăng tốc

Trí tuệ nhân tạo, đặc biệt là AI tạo sinh, đang đi vào đời sống xã hội với tốc độ mà các công nghệ trước đây chưa từng đạt tới. Chỉ trong vài năm ngắn ngủi, AI đã đi từ những ứng dụng chuyên biệt trong các tập đoàn đa quốc gia đến bàn làm việc của hàng tỷ cá nhân, từ giáo dục, tài chính cho đến y tế và quản trị nhà nước.

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở sức mạnh công nghệ, mà là việc AI đã mở ra một cơ hội mang tính bước ngoặt, cho phép các cá nhân, địa phương và quốc gia đi sau có thể rút ngắn khoảng cách phát triển một cách nhanh chóng.

Tuy nhiên, cũng như mọi cuộc cách mạng công nghệ trong lịch sử, cơ hội ấy không phân bổ đồng đều và đương nhiên. Trong khi lợi ích của AI lan tỏa rộng và khó cảm nhận ngay, thì rủi ro lại tập trung vào một số nhóm cụ thể và bộc lộ rất sớm. Nhận diện đầy đủ hai mặt này là điều kiện cần thiết để xã hội vừa nắm bắt được cơ hội, vừa không đánh giá thấpnhững hệ quả có thể phát sinh.

Khi trí tuệ nhân tạo trở thành hạ tầng phổ cập

AI tạo sinh không xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Nó là kết quả của quá trình tích lũy lâu dài của công nghệ học máy và học sâu, nhưng chỉ thực sự bùng nổ khi năng lực tính toán, dữ liệu và thuật toán hội tụ đủ điều kiện cần thiết. Điểm then chốt nằm ở chỗ các mô hình AI không còn dừng lại ở công cụ xử lý dữ liệu đơn thuần, mà đã tham gia trực tiếp vào những hoạt động vốn được xem là đặc trưng của tư duy con người: phân tích, tổng hợp, lập luận và sáng tạo.

Điểm khác biệt căn bản của giai đoạn hiện nay không nằm ở việc AI đã trở nên “thông minh hơn”, mà ở chỗ AI đãchuyển dịch từ một công cụ chuyên biệt trở thành một hạ tầng tri thức phổ cập. Nếu internet từng giúp phổ cập thông tinmột cách nhanh chóng, thì AI đang phổ cập năng lực xử lý thông tin trên diện rộng. Khoảng cách giữa người có điều kiện tiếp cận tri thức và người không có điều kiện đang bị thu hẹp nhanh chóng, ít nhất là về mặt công cụ. Trong bối cảnh đó, lợi thế không còn nằm ở việc có hay không có công nghệ, mà ở việc ai sử dụng công nghệ tốt hơn, đúng hơn và sớm hơn.

Chính đặc điểm này khiến AI khác với nhiều công nghệ trước đây. Nó không đòi hỏi vốn đầu tư lớn hay hạ tầng phức tạp. Chỉ cần kết nối internet và năng lực học hỏi, mỗi cá nhân đã có thể tiếp cận những công cụ từng chỉ dành cho các tổ chức lớn. Đây là nền tảng để AI được xem như một “đòn bẩy đi tắt đón đầu” trong phát triển, cả ở cấp độ quốc gia cho đến từng cá nhân.

Cơ hội lan tỏa rộng – rủi ro tập trung hẹp

Ở cấp độ cá nhân và doanh nghiệp, AI đang tạo ra mức gia tăng năng suất chưa từng có. Những công việc vốn tiêu tốn nhiều thời gian như soạn thảo, tổng hợp, phân tích dữ liệu hay chuẩn bị báo cáo nay được rút ngắn đáng kể. Một người lao động có nền tảng chuyên môn tốt, biết cách sử dụng AI hợp lý, có thể đạt hiệu suất tương đương với cả một nhóm nhỏ trong nhiều lĩnh vực tri thức.

Lợi ích này lan tỏa rộng và khó đo đếm ngay lập tức: người trẻ học nhanh hơn, doanh nghiệp nhỏ tiếp cận được năng lực từng chỉ có ở tổ chức lớn, khu vực địa phương có cơ hội kết nối trực tiếp với tri thức và thị trường toàn cầu. Ở quy mô xã hội, việc tạo ra tri thức mới với chi phí ngày càng thấp đang mở ra tiềm năng gia tăng năng suất chung và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, cũng giống như các cuộc cách mạng công nghệ trước đây, lợi ích lan tỏa thường khó nhìn thấy ngay, trong khi thiệt hại lại tập trung và dễ cảm nhận. Trong giai đoạn này, nhóm chịu tác động mạnh nhất không phải toàn bộ thị trường lao động, mà là những người làm các công việc có tính lặp lại cao, dựa nhiều vào quy trình cố định và dễ chuẩn hóa. Ở những nhóm này, ranh giới giữa hỗ trợ và thay thế đang trở nên mờ dần khi AI có thể tự xử lý một phần đáng kể khối lượng công việc.

Một rủi ro mới cũng đang hình thành: nhóm lao động sử dụng AI một cách thụ động, coi AI như công cụ “làm hộ” thay vì “hỗ trợ”. Khi công việc chỉ còn là những thao tác hỏi – đáp, tách rời khỏi tư duy, phán đoán và trách nhiệm cá nhân, giá trị của vị trí công việc đó bị suy giảm nhanh chóng. Đây chính là nhóm dễ bị thay thế nhất, không phải vì năng lực của AI vượt trội, mà vì cách sử dụng AI thụ động đã làm mất đi vai trò con người.

Cửa sổ cơ hội lớn nhưng không kéo dài

Ở quy mô rộng hơn, AI mở ra khả năng tái định vị chiến lược phát triển cho các địa phương và quốc gia đang đi sau. Thay vì phải lặp lại toàn bộ con đường công nghiệp hóa tri thức kéo dài hàng chục năm, các nền kinh tế đang phát triển có thể tận dụng AI để rút ngắn chu kỳ học hỏi, nâng cao năng suất và cải thiện chất lượng quản trị.

Tuy nhiên, để cơ hội này trở thành hiện thực, vẫn cần những điều kiện và nỗ lực cụ thể. Nếu thiếu chuẩn bị về kỹ năng, thể chế và chính sách phát triển nguồn nhân lực phù hợp và kịp thời, AI có thể làm gia tăng bất bình đẳng ngay trong nội bộ xã hội: giữa người có khả năng thích ứng và người không kịp thích ứng; giữa những địa phương có điều kiện đào tạo khác nhau. Khi đó, AI không còn là công cụ thu hẹp khoảng cách, mà trở thành yếu tố khuếch đại chênh lệch.

Điểm cốt lõi của giai đoạn hiện nay nằm ở sự giao thoa giữa cơ hội rất lớn và thời gian chuẩn bị rất ngắn. AI phát triển theo logic của công nghệ và thị trường, nhanh hơn nhiều so với tốc độ cải cách giáo dục, đào tạo và chính sách lao động. Vì vậy, câu hỏi quan trọng giờ đây là chúng ta có đủ nhanh để nắm bắt cơ hội, đồng thời đủ tỉnh táo để nhận diện và xử lý những rủi ro tập trung vào số ít hay không. Từ đó, bài toán về nghề nghiệp và trách nhiệm khi làm việc cùng AI không chỉ trở nên quan trọng, mà còn đặt ra như một lựa chọn mang tính quyết định đối với mỗi cá nhân và toàn xã hội.

Anh Dũng

Bài liên quan