Hotline: 
Khả năng sử dụng tiếng Anh, xây dựng hồ sơ năng lực số và tự học công nghệ mới đang là những điểm yếu đáng chú ý của học sinh, sinh viên trước khi gia nhập thị trường lao động. Khảo sát tại Hà Nội cho thấy hơn một nửa số người được khảo sát chưa tự tin làm việc trong môi trường sử dụng tiếng Anh thường xuyên, trong khi mức độ sẵn sàng tham gia thị trường lao động nhìn chung còn thấp.
Kết quả này đặt ra yêu cầu đổi mới cách đào tạo, tăng trải nghiệm thực tế và đưa những kỹ năng doanh nghiệp cần vào quá trình học tập, thay vì để sinh viên chỉ bắt đầu chuẩn bị khi sắp tốt nghiệp.
Chỉ 24% người học có mức sẵn sàng cao
Theo Bản tin bức tranh thị trường lao động Hà Nội năm 2026 – số 2 dành cho học sinh, sinh viên do Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội công bố, khảo sát 1.578 học sinh, sinh viên cho thấy chỉ số sẵn sàng tham gia thị trường lao động đạt 47,2/100 điểm.
Trong đó, 37,3% người học thuộc nhóm có mức sẵn sàng thấp, 38,7% ở mức trung bình và chỉ 24% đạt mức cao.
Đáng chú ý, chỉ số này không có sự khác biệt lớn giữa các năm học. Sinh viên năm thứ nhất đạt 46,5 điểm, năm thứ hai đạt 46,6 điểm và năm thứ ba đạt 49 điểm.
Điều này cho thấy thời gian học tập tại trường chưa chắc giúp người học tự động nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu tuyển dụng. Nếu thiếu cơ hội thực hành, trải nghiệm môi trường doanh nghiệp và chủ động phát triển kỹ năng, sinh viên có thể bước vào năm cuối mà vẫn chưa chuẩn bị đầy đủ cho công việc.
Xét theo từng nhóm năng lực, khả năng xây dựng hồ sơ năng lực số đạt 36,9 điểm; mức độ sẵn sàng làm việc bằng tiếng Anh đạt 39,6 điểm; năng lực tự học công cụ và kiến thức mới đạt 45,7 điểm.
Trong khi đó, tư duy phản biện đạt 53 điểm và khả năng vượt qua áp lực, thất bại đạt 53,1 điểm. Những con số cho thấy khoảng cách đáng kể giữa một số kỹ năng nền tảng mà người học đã có với những năng lực cần thiết để thích ứng trong môi trường làm việc hiện đại.
Tiếng Anh không chỉ là chứng chỉ, mà là công cụ làm việc
Đáng chú ý, 54,3% học sinh, sinh viên tham gia khảo sát chưa sẵn sàng làm việc trong môi trường sử dụng tiếng Anh thường xuyên. Đây là một rào cản đáng quan tâm khi doanh nghiệp ngày càng có nhu cầu sử dụng ngoại ngữ trong giao tiếp, trao đổi tài liệu, tiếp cận công nghệ và phối hợp công việc.
Trong nhiều vị trí, tiếng Anh không còn chỉ là một tiêu chí cộng điểm trong hồ sơ tuyển dụng. Người lao động có thể phải đọc hướng dẫn kỹ thuật, sử dụng phần mềm, trao đổi với khách hàng hoặc làm việc với đồng nghiệp, đối tác nước ngoài. Nếu thiếu khả năng sử dụng ngoại ngữ trong tình huống thực tế, ứng viên có thể gặp khó khăn ngay cả khi có kiến thức chuyên môn phù hợp.
Khảo sát cũng cho thấy 60,8% người học chưa thực sự tự tin trong việc xây dựng hồ sơ năng lực số. Đây là một điểm yếu đáng chú ý bởi hồ sơ năng lực không chỉ là bản liệt kê bằng cấp, chứng chỉ mà còn cần thể hiện được sản phẩm, dự án, kinh nghiệm thực hành và kết quả công việc.
Trong quá trình tuyển dụng, nhà tuyển dụng ngày càng quan tâm đến những gì ứng viên thực sự có thể làm. Một sinh viên có thể đạt kết quả học tập tốt nhưng nếu không biết trình bày dự án đã thực hiện, sản phẩm đã xây dựng hoặc kỹ năng đã vận dụng thì sẽ khó chứng minh năng lực của mình.
Với AI, khảo sát ghi nhận 36,6% người học mới chỉ thỉnh thoảng sử dụng hoặc chưa từng sử dụng các công cụ này. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo đang thay đổi cách học tập và tổ chức công việc, việc thiếu kỹ năng tiếp cận, khai thác và kiểm chứng thông tin do AI tạo ra có thể khiến người lao động gặp bất lợi.
Như vậy, thách thức không chỉ nằm ở việc học thêm một ngoại ngữ hay biết sử dụng một công cụ công nghệ. Người học cần hình thành năng lực kết hợp giữa chuyên môn, ngoại ngữ, công nghệ và khả năng tự học để thích ứng với yêu cầu công việc liên tục thay đổi.
Thiếu kinh nghiệm thực tế là rào cản lớn nhất
Một nguyên nhân khiến học sinh, sinh viên chưa tự tin khi tìm việc là thiếu cơ hội tiếp xúc với môi trường làm việc thực tế.
Theo khảo sát, 39,8% người học cho rằng thiếu kinh nghiệm thực tế là thách thức lớn nhất khi tham gia thị trường lao động. Bên cạnh đó, 25,5% gặp khó khăn do thiếu kỹ năng chuyên môn.
Đáng chú ý, có tới 75,1% mong muốn tìm kiếm cơ hội thực tập ngay từ năm thứ nhất hoặc năm thứ hai. Nhu cầu này cho thấy người học không muốn đợi đến giai đoạn cuối khóa mới tiếp cận doanh nghiệp mà mong muốn được trải nghiệm sớm để hiểu công việc, nhận diện điểm yếu và điều chỉnh kế hoạch học tập.
Về hình thức hỗ trợ, 37,2% mong muốn được tham gia các chương trình thực tập gắn với dự án thực tế, có tiêu chí đánh giá và cơ hội tuyển dụng. Có 26% lựa chọn hình thức được chuyên gia doanh nghiệp hướng dẫn trực tiếp; 22,4% mong muốn các bài kiểm tra, tình huống thực tế của doanh nghiệp được đưa vào quá trình đánh giá môn học.
Những lựa chọn này phản ánh nhu cầu thay đổi trong quan hệ giữa nhà trường và doanh nghiệp. Sinh viên không chỉ cần nghe giới thiệu về nghề nghiệp mà cần được giao nhiệm vụ, tham gia dự án, làm việc theo nhóm và nhận phản hồi từ người có kinh nghiệm.
Thực tập cũng cần được tổ chức thực chất hơn. Nếu sinh viên chỉ đến doanh nghiệp để quan sát hoặc thực hiện những công việc đơn giản, ít liên quan đến chuyên môn, trải nghiệm đó khó tạo ra sự khác biệt về năng lực. Một chương trình thực tập hiệu quả cần có mục tiêu, nhiệm vụ cụ thể, người hướng dẫn và tiêu chí đánh giá rõ ràng.
Thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và tuyển dụng
Từ kết quả khảo sát, Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội đề xuất sáu nhóm giải pháp trọng tâm, gồm đặt hàng đào tạo theo danh mục nghề thiếu hụt; tổ chức thực tập thực chất có tiêu chí đánh giá; đưa hồ sơ năng lực số và tiếng Anh nghề nghiệp vào chương trình đào tạo; gắn chính sách bảo hiểm thất nghiệp với đào tạo lại; tăng cường tư vấn tâm lý cho người học; theo dõi chỉ số sẵn sàng tham gia thị trường lao động định kỳ 6 tháng một lần.
Trong đó, việc tăng cường liên kết giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nhà trường cần cập nhật chương trình theo yêu cầu tuyển dụng, tăng thời lượng thực hành và tạo điều kiện để sinh viên tiếp cận môi trường làm việc từ sớm. Doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, từ tư vấn kỹ năng, hướng dẫn thực tập đến đánh giá năng lực ứng viên.
Đối với ngoại ngữ, thay vì chỉ tập trung vào điểm số hoặc chứng chỉ, chương trình đào tạo cần tạo điều kiện để sinh viên sử dụng tiếng Anh trong những tình huống gắn với ngành nghề. Chẳng hạn, sinh viên kỹ thuật cần đọc hiểu tài liệu chuyên môn; sinh viên kinh tế cần có khả năng trao đổi, trình bày và xử lý thông tin trong môi trường kinh doanh; sinh viên du lịch cần thực hành giao tiếp với khách quốc tế.
Tương tự, năng lực số và AI cần được đưa vào hoạt động học tập gắn với yêu cầu công việc. Sinh viên cần biết sử dụng công cụ để nâng cao hiệu quả, nhưng đồng thời phải có khả năng đánh giá độ chính xác, bảo vệ dữ liệu và chịu trách nhiệm về sản phẩm của mình.
Về phía người học, việc chuẩn bị cho thị trường lao động cần bắt đầu từ những năm đầu đại học. Xây dựng hồ sơ năng lực số, rèn luyện ngoại ngữ chuyên ngành, tham gia dự án thực tế và chủ động tìm kiếm cơ hội thực tập sẽ giúp sinh viên có thêm lợi thế khi ứng tuyển.
Kết quả khảo sát tại Hà Nội là lời cảnh báo về khoảng cách giữa quá trình đào tạo và yêu cầu của doanh nghiệp. Bằng cấp vẫn quan trọng, nhưng không còn đủ để bảo đảm một ứng viên có thể đáp ứng công việc. Thị trường lao động cần những người có chuyên môn, biết ngoại ngữ, làm chủ công nghệ và có khả năng thích ứng.
Vì vậy, chuẩn bị cho việc làm không nên là nhiệm vụ chỉ đặt ra ở năm cuối đại học. Đó cần là quá trình liên tục, có sự phối hợp giữa nhà trường, doanh nghiệp và chính người học, để khi tốt nghiệp, sinh viên không chỉ có kiến thức mà còn đủ năng lực bước vào môi trường làm việc thực tế.
Bảo Long
Bài liên quan
