Bịt “lỗ hổng” nợ BHXH: Không thể để người lao động gánh rủi ro một mình

Tình trạng doanh nghiệp nợ bảo hiểm xã hội (BHXH) kéo dài đang trở thành một trong những “điểm nghẽn” lớn của hệ thống an sinh, khi hàng loạt người lao động rơi vào cảnh mất hoặc bị gián đoạn quyền lợi dù đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng góp.

Thực tế được phản ánh tại nhiều diễn đàn góp ý chính sách cho thấy hệ lụy không chỉ dừng lại ở thiệt hại vật chất mà còn làm suy giảm niềm tin vào chính sách BHXH,  vốn được xây dựng trên nguyên tắc “cùng đóng – cùng hưởng – chia sẻ rủi ro”.

Một trường hợp điển hình là người lao động có gần 20 năm tham gia BHXH nhưng đến khi nghỉ việc mới phát hiện doanh nghiệp nợ đóng suốt nhiều năm, khiến toàn bộ quá trình đóng trước đó đứng trước nguy cơ không được ghi nhận đầy đủ. Tình trạng này không phải cá biệt mà đang diễn ra ở nhiều nơi, đặc biệt tại các doanh nghiệp gặp khó khăn hoặc cố tình chây  nghĩa vụ.

Các chuyên gia cho rằng vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ cơ chế hiện hành chưa đủ khả năng bảo vệ người lao động khi rủi ro phát sinh từ phía doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp nợ hoặc trốn đóng BHXH, người lao động gần như phải “gánh đủ” hậu quả, từ việc không được chốt sổ, không đủ điều kiện hưởng lương hưu, đến mất các chế độ ốm đau, thai sản.

Từ thực tế đó, nhiều ý kiến đề xuất cần thiết lập một cơ chế chia sẻ rủi ro hiệu quả hơn. Một trong những phương án được nhắc đến là xây dựng quỹ dự phòng để chi trả tạm thời cho người lao động trong trường hợp doanh nghiệp mất khả năng đóng BHXH. Nguồn quỹ này có thể được hình thành từ tiền xử phạt doanh nghiệp vi phạm hoặc trích một phần từ quỹ hiện có, với tính toán chặt chẽ về quy mô và khả năng cân đối.

Bên cạnh đó, phương án “tạm ứng quyền lợi” cũng được nhiều chuyên gia ủng hộ. Theo cơ chế này, cơ quan BHXH sẽ chi trả trước cho người lao động đủ điều kiện, sau đó tiến hành truy thu từ doanh nghiệp hoặc xử lý bằng các nguồn tài chính khác. Giải pháp này được đánh giá là linh hoạt, không làm phát sinh thêm quỹ mới nhưng vẫn bảo đảm quyền lợi kịp thời cho người lao động.

Tuy vậy, không ít ý kiến cảnh báo rằng các giải pháp tài chính chỉ mang tính tình thế. Về lâu dài, điều quan trọng vẫn là ngăn chặn tận gốc tình trạng nợ BHXH. Điều này đòi hỏi phải tăng cường thanh tra, kiểm tra, minh bạch dữ liệu đóng BHXH của doanh nghiệp, đồng thời nâng cao chế tài xử phạt để đủ sức răn đe.

Các chuyên gia pháp lý cũng lưu ý việc lập thêm quỹ cần được cân nhắc kỹ lưỡng nhằm tránh chồng chéo với các quỹ thành phần hiện có trong hệ thống BHXH, vốn đã bao gồm nhiều quỹ như hưu trí, tử tuất, ốm đau, thai sản hay tai nạn lao động. Nếu thiết kế không hợp lý, việc bổ sung quỹ mới có thể tạo thêm gánh nặng quản lý và chi phí vận hành.

Trong bối cảnh dự thảo Luật BHXH (sửa đổi) đang được hoàn thiện, câu chuyện “bịt lỗ hổng” nợ BHXH không chỉ là yêu cầu cấp thiết trước mắt mà còn là bài toán dài hạn để bảo đảm tính bền vững của hệ thống an sinh. Khi quyền lợi của người lao động được bảo vệ kịp thời và đầy đủ, niềm tin vào chính sách mới có thể được củng cố, qua đó hạn chế xu hướng rút BHXH một lần và giữ chân người lao động ở lại với hệ thống.