Hotline: 
Bước sang năm mới, giáo dục nghề nghiệp ( GDNN) đứng trước thời cơ đặc biệt khi hệ thống chính sách được hoàn thiện, quản lý nhà nước thống nhất và thị trường lao động đòi hỏi nguồn nhân lực kỹ năng cao. Trong cuộc trò chuyện với Tạp chí Nghề nghiệp và Cuộc sống, GS.TSKH. Bùi Văn Ga – tân Chủ tịch Hiệp hội Giáo dục nghề nghiệp và Nghề CTXH Việt Nam, chia sẻ tầm nhìn, quyết tâm đổi mới và những ưu tiên chiến lược để đưa GDNN trở thành động lực phát triển đất nước.
GS.TSKH. Bùi Văn Ga
Xóa rào cản tâm lý – Đổi mới tư duy
Thưa GS.TSKH. Bùi Văn Ga, Đại hội Hiệp hội Giáo dục nghề nghiệp Việt Nam và Nghề CTXH Việt Nam diễn ra trong bối cảnh thị trường lao động đòi hỏi nhiều thay đổi về chất lượng nhân lực. Cảm xúc của ông khi được tín nhiệm đảm nhiệm cương vị Chủ tịch trong thời điểm này?
GS.TSKH. Bùi Văn Ga: Được tín nhiệm giữ vai trò Chủ tịch Hiệp hội trong nhiệm kỳ mới vừa là niềm vinh dự, nhưng cũng là trách nhiệm nặng nề đối với tôi. GDNN đang đứng trước “thời điểm vàng” của sự chuyển mình, khi nhận được sự quan tâm đặc biệt của Đảng và Nhà nước. Việc chuyển đổi quản lý nhà nước về GDNN thống nhất về một đầu mối là Bộ Giáo dục và Đào tạo không chỉ là sự thay đổi về mặt cơ học, mà là một cuộc thay đổi về tư duy hệ thống, giúp xóa bỏ sự chia cắt và mở ra cơ hội học tập suốt đời thực thụ cho người dân. Đặc biệt, Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị về đột phá trong phát triển giáo dục, cùng với Luật Giáo dục Nghề nghiệp sửa đổi, chính là “kim chỉ nam” và hành lang pháp lý thông thoáng để chúng ta kiến tạo một hệ sinh thái giáo dục hiện đại, đưa giáo dục nghề nghiệp trở thành động lực then chốt nâng cao năng suất lao động quốc gia.
Trong bối cảnh đó, Hiệp hội xác định vai trò quan trọng không chỉ là kết nối hội viên mà còn là đơn vị kiến tạo chính sách, phản biện xã hội, thúc đẩy hợp tác Nhà trường – Doanh nghiệp – Xã hội. Nhìn lại chặng đường đã qua, chúng tôi hiểu rõ kỳ vọng của các nhà giáo, học sinh, sinh viên và doanh nghiệp, nên càng phải quyết tâm đổi mới, hành động hiệu quả để chính sách đi vào cuộc sống.
Theo ông, vai trò của giáo dục nghề nghiệp trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia hiện nay cần được nhìn nhận như thế nào?
GS.TSKH. Bùi Văn Ga: Trước hết, chúng ta cần thẳng thắn nhìn nhận rằng GDNN hiện nay không chỉ đơn thuần là giải quyết vấn đề việc làm hay an sinh xã hội, mà phải được xem là trụ cột chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Nghịch lý của thị trường lao động hiện nay là chúng ta đang dư thừa về số lượng nhưng lại thiếu hụt trầm trọng lực lượng lao động có kỹ năng thực chiến, đáp ứng được ngay yêu cầu của dây chuyền sản xuất hiện đại. Để giải quyết bài toán này, hệ thống giáo dục nghề nghiệp buộc phải thực hiện cuộc “đại phẫu” cả về tư duy lẫn phương thức đào tạo, chuyển dịch mạnh mẽ từ đào tạo những gì nhà trường có sang đào tạo những gì thị trường cần.
Về mặt tư duy, đã đến lúc chúng ta phải thay đổi quan niệm cũ kỹ cho rằng lao động nghề nghiệp chỉ cần “quen tay hay làm” mà không cần kiến thức lý thuyết chuyên sâu. Trong kỷ nguyên số, khi tự động hóa và trí tuệ nhân tạo (AI) đã len lỏi vào từng ngóc ngách của dây chuyền sản xuất, người lao động không chỉ cần đôi bàn tay khéo léo mà còn cần một tư duy logic và nền tảng kiến thức vững chắc.
Về phương thức đào tạo, mối liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp phải được xem là “mệnh lệnh” của thực tiễn, là điều kiện tiên quyết để đảm bảo chất lượng đầu ra. Chúng ta phải kiên quyết loại bỏ tư duy đào tạo khép kín. Thước đo chính xác nhất cho sự tồn tại của một mã ngành đào tạo chính là sự chấp nhận của doanh nghiệp. Nếu một ngành nghề mà nhà trường không thể tìm được doanh nghiệp đối tác để đưa học sinh đến thực hành, thực tập như một phần hữu cơ của chương trình, thì điều đó chứng tỏ xã hội chưa có nhu cầu thực sự. Khi ấy, nếu vẫn cố chấp đào tạo dựa trên những gì mình có, sinh viên ra trường sẽ thất nghiệp, gây lãng phí to lớn về thời gian, tài chính và cơ hội của người học cũng như nguồn lực của toàn xã hội.
Hiện nay, mô hình đào tạo kết hợp giữa Nhà trường và Doanh nghiệp không còn là một lựa chọn, mà là con đường tối ưu và duy nhất. Ảnh: Trường Cao đẳng Lý Thái Tổ
Cầu nối thực tiễn – Nâng chất lượng bằng liên kết và công nghệ
Dù là câu chuyện đầu năm, chúng ta phải nhìn nhận một thực tế hiện nay, dù các trường nghề công bố tỷ lệ có việc làm cao, GDNN vẫn chưa thu hút được người học. Theo ông, đâu là “điểm nghẽn” lớn nhất?
GS.TSKH. Bùi Văn Ga: Đây chính là nghịch lý đang tồn tại: Dù tỷ lệ có việc làm sau đào tạo của giáo dục nghề nghiệp rất cao, thậm chí nhiều trường cam kết 100%, nhưng “cánh cửa” giáo dục nghề nghiệp vẫn chưa thực sự rộng mở trong tâm trí của phụ huynh và học sinh. Đây là một “nút thắt” đa chiều mà chúng ta cần nhìn nhận thấu đáo. Nguyên nhân sâu xa đầu tiên nằm ở “lực cản” từ tâm lý xã hội. Tư duy trọng bằng cấp, xem tấm bằng đại học là thước đo duy nhất của sự thành công vẫn còn ăn sâu bám rễ. Tâm lý của phụ huynh muốn con em mình làm công việc bàn giấy hơn là trực tiếp sản xuất đã dẫn đến tình trạng lãng phí nguồn lực xã hội, khi nhiều cử nhân ra trường phải làm những công việc không cần đến trình độ đại học.
Bên cạnh rào cản tâm lý, chúng ta cũng cần nhìn nhận những hạn chế nội tại của hệ thống. Chất lượng đào tạo ở nhiều cơ sở giáo dục nghề nghiệp hiện nay vẫn chưa theo kịp tốc độ đổi mới công nghệ của doanh nghiệp. Tình trạng “giáo trình tĩnh” trong một thế giới “công nghệ động” khiến người học ra trường thiếu hụt kỹ năng thực chiến, buộc doanh nghiệp phải tốn kém chi phí đào tạo lại.
Hơn nữa, sự thiếu hụt cơ chế liên thông linh hoạt đã biến giáo dục nghề nghiệp thành một “ngõ cụt” trong suy nghĩ của nhiều người trẻ. Ngoài ra, mối liên kết giữa Nhà trường và Doanh nghiệp ở nhiều nơi vẫn còn lỏng lẻo, mang tính hình thức, khiến cung và cầu lao động chưa thể gặp nhau.
Một trong những vấn đề ông có đề cập ở trên, tình trạng “giáo trình tĩnh” trong một thế giới “công nghệ động” vẫn tồn tại. Như vậy, làm thế nào để GDNN bắt nhịp kịp với thị trường lao động số đang diễn ra trên toàn cầu, thưa ông?
GS.TSKH. Bùi Văn Ga: Mạng lưới các trường nghề hiện nay đã được quy hoạch trải rộng khắp cả nước với sự đầu tư đáng kể từ ngân sách Nhà nước để nâng cấp cơ sở vật chất và tiếp cận các chương trình đào tạo quốc tế. Tuy nhiên, trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra như vũ bão, việc chỉ trông chờ vào nguồn lực công là không đủ và không kịp. Nhà nước không thể chạy đua trong cuộc đua về trang thiết bị công nghệ vốn thay đổi từng giờ, từng phút. Khi tự động hóa, robot và trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thay thế lao động truyền thống với tốc độ chóng mặt, thì những thiết bị mua sắm hôm nay có thể sẽ trở nên lạc hậu vào ngày mai. Do đó, bài toán cơ sở vật chất chỉ có thể được giải quyết triệt để bằng tư duy “xã hội hóa” và sự cộng hưởng nguồn lực.
Trong bối cảnh đó, mô hình đào tạo kết hợp giữa Nhà trường và Doanh nghiệp không còn là một lựa chọn, mà là con đường tối ưu và duy nhất. Nhà trường sẽ đóng vai trò trang bị tư duy, kiến thức nền tảng và các kỹ năng cốt lõi; còn doanh nghiệp chính là “xưởng thực hành” hiện đại nhất, nơi người học được tiếp cận với những công nghệ tiên phong đang được sử dụng trong thực tế sản xuất. Các cơ sở đào tạo cần nhạy bén trong việc dự báo tương lai nghề nghiệp, bởi một nghề đang “hot” hôm nay có thể biến mất sau 5-7 năm nữa. Vì vậy, thay vì cố gắng đầu tư dàn trải, chúng ta cần tập trung trang bị cho người học năng lực thích ứng và tư duy tự học để họ không bị đào thải trước sự biến động của thị trường.
Song song với việc đổi mới phương thức đào tạo, yếu tố con người – cụ thể là đội ngũ nhà giáo – đóng vai trò quyết định. Trong kỷ nguyên số, người thầy không thể chỉ là “thợ cả” truyền nghề theo lối cũ, mà phải là những người dẫn đường về công nghệ. Đội ngũ giảng viên cần phải chủ động tự đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên, làm chủ các công cụ mới như IoT, AI hay Big Data. Chỉ khi người thầy thực sự hiểu và ứng dụng được công nghệ vào giảng dạy, chúng ta mới có thể truyền cảm hứng và trang bị cho người học tư duy đổi mới sáng tạo, giúp họ không chỉ làm chủ kỹ năng nghề mà còn biết cách tối ưu hóa quy trình để nâng cao năng suất lao động – yếu tố then chốt để Việt Nam vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Nhiệm kỳ mới, Hiệp hội sẽ tập trung vào những định hướng và chương trình hành động trọng tâm nào để thúc đẩy gắn kết giữa cơ sở đào tạo,doanh nghiệp và thị trường lao động?
GS.TSKH. Bùi Văn Ga: Sứ mệnh trọng tâm chính à hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị, đưa giáo dục nghề nghiệp trở thành động lực thực sự cho sự phát triển. Chương trình hành động của chúng tôi sẽ tập trung vào ba trụ cột chiến lược:
Kiến tạo chính sách: Hiệp hội sẽ phối hợp chặt chẽ với Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các cơ quan hữu quan để tham gia sâu vào quá trình tư vấn, phản biện xã hội, đặc biệt là việc triển khai Luật Giáo dục Nghề nghiệp và Chiến lược phát triển giáo dục nghề nghiệp giai đoạn 2021-2030. Chúng tôi sẽ đề xuất các giải pháp để đảm bảo quyền tự chủ đầy đủ, toàn diện cho các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, tạo hành lang pháp lý thông thoáng để các trường được “cởi trói”, phát triển bứt phá.
Cầu nối thực tiễn: Chúng tôi xác định việc gắn kết Nhà trường – Doanh nghiệp không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu mà phải đi vào chiều sâu. Hiệp hội sẽ đồng hành cùng các trường trong nhân rộng các mô hình đào tạo tiên tiến, bám sát các xu thế mới như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn. Chúng tôi sẽ tiên phong trong việc nghiên cứu và đề xuất các mô hình mới, đào tạo tích hợp kỹ năng xanh, và đặc biệt là xây dựng bộ tiêu chí xếp hạng cơ sở giáo dục nghề nghiệp độc lập. Đây sẽ là công cụ quan trọng để minh bạch hóa chất lượng, giúp người học và xã hội có cái nhìn chính xác, từ đó nâng cao vị thế của các trường nghề.
Lan tỏa tri thức: Trong công tác truyền thông, Tạp chí Nghề nghiệp và Cuộc sống sẽ tiếp tục được đổi mới toàn diện cả về nội dung và hình thức, tập trung vào các chuyên đề chuyên sâu, phân tích các mô hình hợp tác quốc tế thành công để làm bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. Bên cạnh đó, Hiệp hội sẽ thường xuyên tổ chức các diễn đàn, hội thảo khoa học và các khóa bồi dưỡng chuyên môn về chuyển đổi số, quản trị nhà trường hiện đại cho hội viên. Chúng tôi sẽ không ngừng mở rộng hợp tác quốc tế, đưa những tinh hoa giáo dục nghề nghiệp thế giới về Việt Nam, góp phần xây dựng một cộng đồng giáo dục nghề nghiệp vững mạnh, đoàn kết và sáng tạo.
Rất cảm ơn ông về những tâm huyết đầu Xuân!
Quỳnh Lam – Thu Thuỷ ( thực hiện)
Bài liên quan
Bình luận đã đóng.